tatry-polskie
tatry-polskie
tatry-polskie
tatry-polskie
tatry-polskie tatry-polskie
tatry-polskie
 
Zakopane: nazwa i położenie, historia, architektura (styl zakopiański), narciarstwo
 
Położenie
Zakopane znajduje się w kotlinie z różnicą wzniesień 800 - 1000 m n.p.m. Jest ona otoczona przez regle czyli lesiste przedgórza Tatr oraz wyżej położone skaliste szczyty od południa, z których jeden charakterystyczny kształt Giewontu (1909 m) króluje nad miastem. Od północnego - zachodu wznosi się grzbiet Gubałówki (1123 m) a od północnego - wschodu lesista Antałówka (940 m). Położenie Zakopanego oraz klimat umożliwiły rozwój turystyki tatrzanskiej oraz zostało uznane jako wysokogórskie uzdrowisko klimatyczne.
 
Nazwa
Nazwa "zakopane" wywodzi się prawdopodobnie od słowa "kopana", co oznaczało miejsce wykarczowane na polanie, które znajdowało sie u zbiegu potoków Białego i Cichego obok polany wykarczowanej przez górala, który siedział na polanie za "kopanym". W dokumentach Króla Zygmunta III Wazy z roku 1630 znajdujemy, że pochodzenie słowa Zakopane jest związane ze słowem "kopane" czyli karczowisko i pierwotnie brzmiało Za Kopane.
 
O nazwie Zakopane mówi nam legenda. Pewien odważny człowiek przeszedł Gorce i dotarł na Gubałówkę. Patrzac na pokryte białym śniegiem szczyty wiedział, że klimat tutejszy jest surowy. Jednak na próbe zakopał kilka ziaren zboża. Kiedy po paru miesiącach wrócił zauważył, że niektóre nasiona wzeszły. Postanowił tutaj zostać, a swoją osadę nazwał Polana Zakopiańska.

 

 
Historia
Nie udokumentowano kto zamieszkiwał teren pod Giewontem przed XII w. W wieku XII i XIII Tatry i Podhale stanowiły własność królewską. Pierwszymi osadnikami na terenach dzisiejszego Zakopanego byli mieszczanie i chłopi, którzy uciekali przed gniewem duchownych i świeckich panów. Zakładali indywidualne osiedla na wykarczowanych polanach w lasach królewskich. Osadnictwo było więc niewielkie. Pierwszą wzmiankę o tutejszej ludności znajdujemy w kronice Jana Długosza który nadmienia, że pasterstwem w Tatrach zajmują się przybysze z półwyspu Bałkańskiego i Siedmiogrodu. W XIV wieku pasterze woloscy przywędrowali na Podhale z terenu dzisiejszej Rumuni. Osiedlali się na terenie Równiny Nowotarskiej, powoli przemieszczając się w kierunku Zakopanego. Szybko przyzwyczaili się do nowych warunków i ulegli spolszczeniu. Mieli duży wpływ na sezonowy wypas owiec na halach.
Chcąc legalnie przebywać na ziemi królewskiej osadnicy wysłali dokumenty przywileju osadniczego do króla Michala Wisniowieckiego. Dokumenty zostały już wcześniej nadane ich przodkom tj. rodowi Gąsieniców przez Stefana Batorego w 1578 r. ale zaginęły i nie sposób było je potwierdzić. W roku 1670 Król Wisniowiecki na prośbę zakopiańczyków potwierdza prawa do posiadłości nadanych osadnikom przez Stefana Batorego.
Pierwszymi Zakopiańskimi osadnikami byli Samuel Gąsienica oraz Jan i Sebastian Topór. W roku 1765 za czasów Augusta III Sasa przeprowadzono lustracje, która wykazała, że Zakopane zamieszkiwało 1000 osób w 31 osadach. Znajdowało się w nich 6 młynów i gorzelnia. Życie na Podhalu nie było łatwe. Ziemia okazała się niezbyt urodzajna a ostry klimat nie sprzyjał uprawie, więc plony były marne. Uprawiano ziemniaki potocznie zwane „grulami", owies, kapustę i buraki zwane „korpielami". W przypadku nieurodzajnego roku , wiosennych mrozów i opadów śniegu głód często towarzyszył góralskim rodzinom.
Osadnicy zaczęli szukać innych sposobów na życie. Niektórzy zajmowali sie kłusownictwem, inni kradli drewno w lasach pańskich i królewskich a jeszcze inni napadali na kupców rabując ich dobytek. Był to początek zbójnictwa.

Tatry przyciagały poszukiwaczy kruszców metali szlachetnych. W dokumencie z 1495 roku dowiadujemy się, że za czasów króla Jana Olbrachta w Tatrach wydobywano srebro. W latach 1502-1503 na Ornaku wydobywano srebro i miedź. Za czasów Zygmunta Starego w Krywaniu wydobywano złoto. Złoża były bardzo ubogie i wkrótce zaprzestano ich eksploatacji. W roku 1765 zaczęto rozbudowe sztolni w Dolinie Jaworzynka i w Kopie Magury. W Kuźnicach zaczęła rozwijać się huta żelaza, która trwała ponad 100 lat (1766 r. - 1876 r.) aż do całkowitego wyczerpania sie złóż. Huta miedzi znajdowała się na Polanie Stare Kościeliska. Droga pod Reglami służyła do dowożenia rudy z Ornaku do Kuźnic i zwana była „hawiarska” czyli górnicza. Zakłady przemysłowe dawały mieszkańcom możliwość pracy i zarobku. Rabunkowa gospodarka okolic Zakopanego polegała na wycinaniu wiekszości okolicznych lasów i zamienieniu ich na opal lub tekture. Skutki hutnictwa i górnictwa pozostawiły swoje ślady w Tatrach do dziś widoczne w przyrodzie tatrzańskiej.

W czasie zaborów 1817-1824 ta mała rzadko odwiedzana wieś Zakopane została sprzedana a właścicielem został Węgier Emanuel Homolacs. Rodzina Homolacs działała w Zakopanem i Tatrach 1807-1869. Kupiła zakłady hutnicze w Kuźnicach i Dolinie Kościeliskiej dając pracę ludziom z okolic wraz z opieką medyczną. Dla dzieci pracowników założyli szkołę i ufundowali pierwszy kościół w Zakopanem. Rodzina stała się właścicielem sekcji białczańskiej i zakopiańskiej wraz ze znaczną częścią Tatr Polskich oraz sekcji ostrowskiej, położonej na Podhalu poza Tatrami.

Emanuel H. Homolacs postawił pierwsze schronisko tatrzańskie przy Morskim Oku. Dwór Homolacsów był odwiedzany przez artystów, naukowców i turystów. Organizowali wycieczki w Tatry zatrudniając tragarzy i przewodników góralskich. Następcy Homolacsów odpowiedzialni są za rabunkową gospodarkę leśną.
Od całkowitej dewastacji, środowisko uratował hrabia Władysław Zamoyski wykupując w roku 1889 dobra Zakopanego ze znaczną częścią Tatr Polskich na licytacji z rąk niemieckich. Zamoyski nakazał zalesienie wszystkich wyniszczonych terenów oraz ograniczył wyręby lasów. Dzięki hrabiemu w roku 1894 pierwszy pociąg wjechał do Zakopanego. Cały swój majątek Zamoyski przekazał narodowi w formie fundacji dając podstawe do utworzenia Tatrzańskiego Parku Narodowego.
W roku 1873 powstało Towarzystwo Tatrzańskie. Swoją działalność zaczęli od prowadzenia nadzoru nad Zakopanem. Naprawiali i utwardzali drogi, montowali oświetlenia, zakładali sieć telegraficzną oraz otworzyli bibliotekę.
Ważną rolę w rozwoju Zakopanego jako uzdrowiska odegrał warszawski lekarz, dr Tytus Chałubinski. Przyjechał do Zakopanego po raz pierwszy w 1873 roku w czasie panującej na Podhalu epidemii cholery. Pózniej dr Chałubinski przyjeżdżał do Zakopanego corocznie. Cieszył się ogromnym poważaniem wśród górali. Jego pasją były wycieczki w Tatry czyli prawdziwe długie wyprawy w góry, w których towarzyszyli mu przyjaciele, grajkowie - Jan Sabała, Bartuś Obrochta, przewodnicy i tragarze. Z czasem na stałe tutaj zamieszkał. Był głównym propagatorem Zakopanego jako cudownej miejscowości leczącej gruźlicę. W roku 1886 Zakopane zostało oficjalnie uznane za uzdrowisko. Zaczeły powstawać sanatoria: „Nauczycielskie", „Akademickie" i „Czerwony Krzyż", gdzie leczono gruźlicę. Inni amatorzy górskich wędrówek to: Walery Eljasz i Mariusz Zaruski. Próbują własnych sił w zdobywaniu niedostępnych przełęczy i szczytów. Jednoczesnie zrastają się z kultura góralska, budują własne domy i biorą czynny udział w życiu miasta.
 
Tatry zaczęły przyciągać uczonych. Jednym z pierwszych badaczy Tatr był Stanisław Staszic. Swoje obserwacje i wyniki wieloletnich prac umieścił w dziele „O ziemiorództwie Karpatów" - 1815 r. Jego dziełem była mapa geologiczna Karpat oraz panorama Tatr narysowana przez Zygmunta Vogla. Seweryn Goszczyński kochał Tatry i Podhale a swoje obserwacje zawarł w dziele „Dziennik podróży do Tatrów".
 
Z czasem Zakopane zaczęło przyciągać wielu wybitnych aktorów, poetów, artystów, kompozytorów, polityków i miłosników taternictwa. Wybitni goście znajdowali w Zakopanem bogate życie towarzyskie, koncerty, przedstawienia i wiele innych atrakcji. Niektórzy z nich zostali tu na stałe lub na dłuższy okres m.in. Reymont, Sienkiewicz, Żeromski, Strug, Kossak, Szymanowski. Inni odwiedzali Podhale kilka razy do roku. Unikalna atmosfera towarzyszyła w tworzeniu wybitnych dzieł, odmiennych niż gdziekolwiek. Miejscowa ludność i ich gwara przenikła do literatury, a muzyka znalazła zachwyconych słuchaczy.
 
Piękno Tatr zostało uchwycone i przeniesione na płótno przez licznych artystów. Malarzem przyrody tatrzańskiej był Jan Nepomucen Głowacki, a malarzem tatrzańskich krajobrazów był Wojciech Gerson.
Jan Nepomucen Głowacki "Morskie Oko",1837, Muzeum Narodowe w Krakowie Wojciech Gerson "Zwałl skalisty w Dolinie Białej Wody w Tatrach",1892, Muzeum Narodowe w Warszawie
 
Budowano reprezentacyjne hotele i pensjonaty. Sławą cieszyło się „Morskie Oko"," Dworzec Tatrzański" i " Bristol", gdzie tańce i zabawy trwały całą noc. Teatr w Morskim Oku gościł wybitnych aktorów m.in. Helenę Modrzejewską.
W latach po rewolucji 1905 r. rosyjscy rewolucjoniści i uciekinierzy przed carską „ochraną" znajdują pod Tatrami schronienie. Przebywali tu Marchlewski i Dzierżynski a w pobliskim Poroninie przebywał W. I. Lenin. Spotykał się ze swymi towarzyszami i chodził na długie wycieczki po Tatrach.
 
Dla rozwoju Zakopanego bardzo ważny był okres 1935-1938. W roku 1935-1936 w ciągu siedmiu miesięcy została wybudowana kolejka linowa na Kasprowy Wierch, a w roku 1936 -1937 kolej linowo-terenowa na Gubałówkę. Obydwa obiekty przyciągały turystów i ułatwiły poznawanie okolic Zakopanego i Tatr. Gubałówka i Kasprowy Wierch stały się wspaniałymi obiektami dla rozwoju narciarstwa.
Lata okupacji hitlerowskiej to lata smutku i zarazem chluby dla miasta i Podhala. Miasto bylo punktem przerzutowym na Węgry żołnierzy uciekających do armii polskiej na zachodzie. Rozprowadzane materiały do walki podziemnej dostarczane były przez kurierów tatrzańskich. Kurierami byli przewodnicy tatrzańscy, narciarze, taternicy, górale i cywile. Kurierzy jak: Stanisław Fraczysty, Stanisław Marusarz, Jan Bobowski, Stanisław Roj-Gąsienica, kursowali regularnie z Zakopanego do Budapesztu przemycając pieniądze, meldunki, broń oraz ludzi. Do legendy przeszedł Józef Krzeptowski „król kurierów, który w okresie 1939-1944 trasę Zakopane-Budapeszt przebył ponad 50 razy. Niektórzy z nich zapłacili najwyzszą cenę. Z rąk gestapo ginie wielu sportowców jak: Helena Marusarzówna, Bronisław Czech, Władysław Berych. Pensjonat „Pallace" stał się więzieniem i miejscem egzekucji wielu zakopiańczyków. Miasto musiało spełniać rozkazy okupanta. Służyło jako ośrodek rehabilitacyjny dla rannych żołnierzy niemieckich. W roku 1944 działała partyzantka polska, radziecka i słowacka po obu stronach Tatr. W dolinach tatrzańskich: Chochołowskiej, Zuberskiej, Trzech Studniczkach i Krywaniem toczyły się krwawe walki. Miasto zostało wyzwolone 29.I.1945 r.
 
Styl zakopiański
Na przełomie XIX i XX wieku został wprowadzony charakterystyczny dla Zakopanego styl w budownictwie, zapoczątkowany przez Stanisława Witkiewicza. Witkiewicz rozwinął konstrukcje i zdobnictwo ówczesnej chaty góralskiej w architekturze domów i w rzemiośle artystycznym. Ten nowy styl nazwano stylem zakopiańskim lub stylem Witkiewiczowskim. Nowy styl został zastosowany przy projektowaniu i budowie drewnianych will, domów oraz kaplic. Według stylu zakopiańskiego domy były większe, piętrowe z werandami i balkonami. Widzimy w nich zachowane proporcje i elementy budownictwa góralskiego. Z zakopiańskich budynków zaprojektowanych przez Witkiewicza zachowały się: "Koliba"(1892-1893), "Dom pod Jedlami" (1896 -1897), kaplica w Jaszczurówce (1908), a z murowanych - Muzeum Tatrzańskie (1913).
Koliba
Kaplica w Jaszczurówce
Dom pod Jedlami
Charakterystyczne, typowo góralskie budownictwo dla Podhala można jeszcze oglądać w wioskach w Chochołowie i w Dzianiszu.
Stara chata góralska była parterowa, zbudowana z grubych pni świerkowych z wysokim półszczytowym dachem krytym gontem. W chacie znajdowały się dwie izby; izba "czarna"-używana była na co dzień. W niej gotowano, jedzono i wykonywano wszystkie prace gospodarskie. Ściany były pociemniałe od dymu z pieca. Izba "biała"-używana była od święta i dla gości. Znajdowały się w niej najlepsze meble np. pięknie rzeźbiona i malowana skrzynia. Na łóżku znajdowały się wysoko ułożone poduszki, obrazy oraz ozdoby. Z boku chaty znajdowała się "komora"-pełniła rolę budynku gospodarczego.
Najstarszą chałupa w Zakopanem jest chata Jana Krzeptowskiego Sabały na Krzeptówkach. Pochodzi z XVII wieku i składa się z jednej izby, sieni i komory.
 
   
tatry-polskie
tatry-polskie
tatry-polskie
tatry-polskie tatry-polskie tatry-polskie tatry-polskie tatry-polskie tatry-polskie tatry-polskie